Τουλάχιστον 12.000 άνθρωποι βρίσκονται αυτή τη στιγμή στο κέντρο της Αθήνας και διαδηλώνουν κατά των νέων μέτρων, του μνημονίου 2 και της πολιτικής των κομμάτων που συμμετέχουν στην κυβέρνηση. Παρούσα στη συγκέντρωση και πορεία του ΠΑΜΕ, η οποία ξεκίνησε από το Πεδίον του Άρεως, βρίσκεται η γγ του ΚΚΕ, Αλέκα Παπαρήγα. Οι διαδηλωτές ξεκίνησαν από την οδό Πατησίων και κατευθύνονται προς τη Βουλή, μέσω της οδού Σταδίου. Στην πλατεία Κλαυθμώνος περίπου 800 άνθρωποι, από την ΟΛΜΕ, πρωτοβάθμια σωματεία και άλλες οργανώσεις, κάνουν τη δική τους διαμαρτυρία.
Το άρθρο γράφεται ενώ στη Βουλή συζητιέται η πρόταση για διοργάνωση δημοψηφίσματος την επόμενη Κυριακή, οπότε μοιραία είναι επηρεασμένο από το δημοψηφισματικό αυτό κλίμα. Στο δημοψήφισμα θα κληθούμε να απαντήσουμε με Ναι ή Όχι, οπότε δεν είναι αταίριαστο θαρρώ να αφιερώσουμε το σημερινό μας άρθρο σε ένα ποίημα που μιλάει ακριβώς γι’ αυτό το δίλημμα, για το Ναι ή Όχι, ή μάλλον για το μεγάλο Ναι και το μεγάλο Όχι.
Είναι ένα ποίημα πολύ γνωστό, που το έχουμε συζητήσει και παλιότερα στο ιστολόγιο. Είναι ένα από τα γνωστότερα ποιήματα του Κ.Π.Καβάφη, οχτώ στίχοι όλοι κι όλοι. Παράλληλα, είναι το μοναδικό από τα 154 αναγνωρισμένα ποιήματα του Καβάφη, που έχει ξένον τίτλο:
Che fece … il gran rifiuto
Σε μερικούς ανθρώπους έρχεται μια μέρα
που πρέπει το μεγάλο Ναι ή το μεγάλο το Όχι
να πούνε. Φανερώνεται αμέσως όποιος τόχει
έτοιμο μέσα του το Ναι, και λέγοντάς το πέρα
πηγαίνει στην τιμή και στην πεποίθησί του.
Ο αρνηθείς δεν μετανοιώνει. Aν ρωτιούνταν πάλι,
όχι θα ξαναέλεγε. Κι όμως τον καταβάλλει
εκείνο τ’ όχι — το σωστό — εις όλην την ζωή του.
Ο τίτλος, σε παλιά ιταλικά, σημαίνει «που έκανε … τη μεγάλη άρνηση». Τα αποσιωπητικά δηλώνουν ότι κάτι λείπει, κάτι έχει παραλείψει ο Καβάφης. Από πού είναι όμως ο στίχος;
Θα το ξέρετε, μάλλον -πρόκειται για στίχο παρμένο από την Κόλαση του Δάντη, από το τρίτο κάντο. Ο πλήρης δαντικός στίχος είναι che fece per viltate il gran rifiuto, κατά λέξη: που έκανε από δειλία τη μεγάλη άρνηση. Ο Καβάφης εσκεμμένα παρέλειψε τις δυο λέξεις, όχι επειδή ήταν γνωστές ή ευκόλως εννοούμενες, αλλά επειδή θέλησε να δώσει ένα άλλο νόημα στο δικό του ποίημα. Αλλά κατά ευτυχή σύμπτωση, όπως μάς θυμίζει σε σχετικό άρθρο του ο Γ.Π.Σαββίδης, έχουμε σημείωση του ίδιου του Καβάφη για το θέμα αυτό. Λέει ο Καβάφης: «Το “per viltate” βγήκε διότι ακριβώς το ποίημα πραγματεύεται ή υπονοεί την έλλειψιν του viltate».
Δηλαδή ο Καβάφης πήρε τον γνωστό στίχο του Δάντη και τον χρησιμοποίησε ως τίτλο, όμως σε άσχετο δικό του ποίημα, κι έτσι είχε το δικαίωμα να αφαιρέσει την αναφορά στη δειλία, διότι ο δικός του Αρνητής δεν είναι δειλός, όπως ο δαντικός. Δεν είναι δειλός, αλλά τον βασανίζει το σωστό Όχι που είπε. Πάλι εξηγεί ο Καβάφης σε άλλη σημείωση (στα αγγλικά, μεταφρασμένη από τον Σαββίδη):
Αρνήθηκε, γιατί σκέφτηκε ευσυνείδητα ή πως είναι ακατάλληλος για το έργο ή πως το έργο είναι ανάξιό του ή πως το έργο δεν έπρεπε να πραγματοποιηθεί ή κάποια παρόμοια λογικήν αιτία. Όμως κάποιος άλλος ανέλαβε το έργο και επέτυχε — πιθανότατα επειδή ήταν ο κατάλληλος για τούτο το ειδικό έργο, ή είχε στην διάθεσή του ορισμένα ειδικά μέσα, τα οποία αλλοίωσαν ή διευκόλυναν ή βελτίωσαν το έργο είτε τα αποτελέσματά του. Η επιτυχία αυτού του κάποιου άλλου αντανακλά εις βάρος του Αρνηθέντος, και αυτός είναι ο λόγος που, αν και ο Αρνηθείς εγνώρισε πως το Όχι του ήταν σωστό, μολαταύτα τούτο το Όχι τον βαραίνει σε όλη την ζωή του — το κάνουν να τον βαραίνει οι υποψίες και οι φλυαρίες και οι επιτιμήσεις και οι παρανοήσεις των πολλών.
